Зусім хутка, 23 траўня, выпускнікоў школ чакаюць апошнія званкі. Але для 11-класнікаў гэта не званок палёгкі, а набат перад блізкімі цэнтралізаванымі экзаменамі і тэсціраваннем. Ён дадае мандражу і жаху перад уступнай кампаніяй у ВНУ, якая нібыта становіцца пытаннем жыцця і смерці.
«Паступленне ў ВНУ ўспрымаецца не як адзін з этапаў жыцця, а як галоўны экзамен на паспяховасць чалавека. І менавіта таму кожны год тысячы сем’яў пражываюць травень і чэрвень у стане амаль пастаяннага стрэсу. Гэтая гонка на выжыванне даўно стала нормай. Але менавіта цяпер, калі да экзаменаў засталіся лічаныя дні, варта спыніцца і спытаць: чаму мы ўвогуле ператварылі адукацыю ў прастору страху?» — у калонцы для «Люстэрка» разважае настаўніца Таццяна Крапіневіч.
Таццяна Крапіневіч
Педагог
Кінула бізнес дзеля школы. Больш за чатыры гады працавала настаўніцай матэматыкі ў гімназіі горада Ляхавічы Брэсцкай вобласці. Удзельніца конкурсу «Настаўнік года — 2023». Пакінула Беларусь пасля таго, як на яе данесла ў міліцыю прапагандыстка Вольга Бондарава. Цяпер працуе ў варшаўскай школе.
Без вышэйшай адукацыі ты ніхто?
У Беларусі паступленне ва ўніверсітэт — гэта такі адзіны легальны білет у нармальнае жыццё. Логіка простая і бязлітасная: добрая школа — добры ўніверсітэт — «нармальная» прафесія — стабільнае жыццё. Сярэдняя спецыяльная адукацыя часта ігнаруецца або лічыцца варыянтам для тых, хто «не пацягнуў».
Па маіх назіраннях, у Беларусі каля 60−70% выпускнікоў 11-х класаў штурмуюць менавіта ўніверсітэты. Сярэдняя спецыяльная адукацыя застаецца «планам Б» або выбарам пасля 9-га класа. Гэта значыць, што ў грамадскім успрыманні менавіта ВНУ застаецца галоўнай мэтай. Пры гэтым парадокс у тым, што беларускі рынак працы ўжо даўно дэманструе вялікі попыт менавіта на спецыялістаў сярэдняга звяна.
У Польшчы сітуацыя больш здаровая і збалансаваная. Я бачу, што толькі 45−50% моладзі ідзе ва ўніверсітэты. Астатнія свядома выбіраюць тэхнікумы ці паліцэальныя школы, якія даюць канкрэтную прафесію і хуткі выхад на рынак працы.
На маю думку, па-першае, розніца ў тым, што ў Польшчы значна больш спакойнае стаўленне да прафесійнай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі. Тэхнікумы і прафесійныя школы не лічацца «правалам», праца электрыка ці медсястры — гэта годны выбар, а не кампраміс з сумленнем. Дыплом магістра не з’яўляецца абавязковай умовай, каб цябе паважалі ў грамадстве ці плацілі добры заробак. У нас жа культурная інерцыя аказваецца мацнейшай за эканамічную логіку.
Па-другое, у польскім грамадстве значна менш культу «адной правільнай траекторыі». Можна паступіць праз год, можна пачаць працаваць пасля школы, можна скончыць каледж і потым пайсці ва ўніверсітэт. Можна змяніць кірунак навучання. Можна зрабіць перапынак. Можна ўвогуле зразумець у 40, што хочаш займацца чымсьці іншым. І гэта не выглядае катастрофай. Але беларуская адукацыйная культура пакуль вельмі дрэнна прымае саму ідэю таго, што жыццё можа быць нелінейным.
Чаму промах — гэта трагедыя?
У Беларусі ВНУ — гэта нібыта грамадскі рэйтынг сям'і. Для беларускіх бацькоў непаступленне дзіцяці часта выглядае як асабістая параза і катастрофа сусветнага маштабу. Калі сын ці дачка ў спісах — значыць, мы «добрыя бацькі». Калі не — значыць, не справіліся. Гэта адбываецца таму, што сістэма адукацыі стала люстэркам няроўнасці. Бацькі ўкладваюць велізарныя грошы ў рэпетытараў не толькі дзеля ведаў, але і дзеля ўласнай упэўненасці, што яны «зрабілі ўсё магчымае».
Бяда ў тым, што наша школа шмат гадоў вучыць дзяцей не памыляцца. Памылка ў нас — гэта не частка навучання, а доказ непаспяховасці. Таму і правал на экзамене ўспрымаецца не як паварот сюжэта, а як крушэнне будучыні. Дадайце яшчэ да гэтага атмасферу пастаяннага параўнання: хто куды паступіў, у каго які бал, чый сын у БДУ, а чыя дачка «толькі ў каледжы», і вы атрымаеце грымучую сумесь ціску, якая б’е па бацьках нават мацней, чым па саміх дзецях.
Так, польскія школьнікі таксама хвалююцца перад «матурай» (аналаг беларускага цэнтралізаванага экзамену. — Заўв. рэд.) і паступленнем. Таксама ёсць прэстыжныя ўніверсітэты, канкурэнцыя і амбіцыі. Але сама стаўка на паступленне выглядае значна менш драматычнай. Калі ён не паступіць сёлета, ён можа пайсці працаваць, узяць gap year (перапынак паміж этапамі адукацыі, звычайна паміж заканчэннем школы і паступленнем ва ўніверсітэт. — Заўв. рэд.) або паступіць у прыватную школу без атмасферы «зоны рызыкі».
Ці варта так сур’ёзна да гэтага ставіцца?
Галоўнае, чаго нам усім не хапае — і дзецям, і бацькам, — гэта права не ўспрымаць 17 гадоў як апошні шанец. Як настаўніца, я не стамлюся паўтараць: веды важныя, але функцыянальная граматнасць — здольнасць думаць, адаптавацца і не губляцца ў новых абставінах — значна важнейшая за любы бал у сертыфікаце.
Сёння, калі свет змяняецца хутчэй, чым універсітэцкія праграмы, сама ідэя пра «адну правільную адукацыю на ўсё жыццё» выглядае ўсё менш актуальнай. Сёння ўсё больш прафесій патрабуюць гнуткасці, а не проста завучаных параграфаў. Часам выпускнік добрага каледжа з практычным досведам аказваецца значна больш запатрабаваным за магістра з «прэстыжным» дыпломам, атрыманым толькі таму, што «так было трэба».
Гэта не значыць, што вышэйшая адукацыя не патрэбная. Вядома, для многіх прафесій яна неабходная. Але праблема пачынаецца тады, калі ВНУ ператвараецца не ў свядомы выбар, а ў абавязковы сацыяльны рытуал.
Мая парада: не дайце экзаменам забіць у вас чалавека. Жыццё не заканчваецца за парогам аўдыторыі. Сапраўдны поспех — гэта знайсці сэнс у тым, што ты робіш, а не проста стаць «шрубкай» у сістэме. Так, паступленне важнае. Але яно не вызначае, ці будзе чалавек шчаслівым, прафесійна рэалізаваным або патрэбным свету.
І, магчыма, самы важны навык, якому варта вучыць дзяцей, — не любой цаной праходзіць усе экзамены без памылак, а ўмець спраўляцца з няўдачамі і працягваць рухацца далей. Бо жыццё — значна даўжэйшае і складанейшае за ўступную кампанію.
Меркаванне аўтаркі можа не супадаць з пазіцыяй рэдакцыі.
Чытайце таксама
Поблагодарить за статью