Калі намесніка старшыні «Вясны», былога палітвязня Валянціна Стэфановіча асудзілі на дзевяць гадоў калоніі, ён нават уздыхнуў з палёгкай, бо чакаў большага тэрміну. У выніку за кратамі ён прабыў амаль пяць гадоў — праваабаронца не прызнаваў віны, не пісаў лістоў з просьбай пра памілаванне, прайшоў турму, ШІЗА і ПКТ. Ён з гумарам расказвае «Люстэрку» пра сваю «працоўную камандзіроўку», у якой была адзіночная камера, правакацыі, палкоўнік, што прыносіў яму шнуркі, і развязныя словы спецпасланніка прэзідэнта США Джона Коўла. Экс-палітвязень шчыра і адкрыта кажа пра свае праблемы са здароўем і сімптомы посттраўматычнага разладу, якія ў сябе назірае.
Валянцін Стэфановіч, 53 гады. Беларускі праваабаронца, намеснік старшыні «Вясны» і віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (FIDH). Быў затрыманы 14 ліпеня 2021 года па справе «Вясны».
У 2023 годзе суддзя Ленінскага раёна Мінска Марына Запаснік асудзіла яго на дзевяць гадоў пазбаўлення волі па ч. 4 арт. 228 КК (Кантрабанда) і ч. 2 арт. 342 КК (Фінансаванне групавых дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак). Пакаранне яго адправілі адбываць ва ўмовах узмоцненага рэжыму, потым умовы пагоршылі і перавялі на турэмны рэжым.
19 сакавіка 2026 года пасля візіта ў Беларусь спецпасланніка прэзідэнта ЗША Джона Коўла Валянціна Стэфановіча вызвалілі разам з іншымі 249 палітвязнямі. Аднак яго ў краіне не пакінулі і дэпартавалі ў Літву.
«Я ўражаны ўкраінскім кіраўніцтвам і іх узброенымі сіламі, што яны не нанеслі ўдар у адказ па тэрыторыі Беларусі»
— Пасля адной гутаркі з «Радыё Свабода» вы зрабілі амаль цэлы месяц перапынку ад камунікацыі з журналістамі. Гэта ваша асабістае рашэнне ці дамоўленасць з амерыканскім бокам?
— Ой не, ніякіх дамоўленасцей з амерыканскім бокам. Са мной увогуле дамоўленасцей ніякіх не бывае, я недамоваздольны. І гэта было маё рашэнне па шэрагу прычын. Па-першае, таму што я знаходжуся ў такім стане эйфарыі моцнай. А як вядома, эйфарыя праходзіць — і накрывае дэпрэсіўнымі хвалямі. Так фактычна ва ўсіх палітвязняў. Я думаў, мяне гэта абміне, але, ведаеце, не. А звязана гэта з адаптацыяй і наяўнасцю, так скажам, посттраўматычнага сіндрому (ён ёсць ва ўсіх там у той ці іншай ступені). Хаця я асабіста не лічу, што занадта траўмуючы ў мяне гэты досвед быў.
Па-другое, не хацелася выглядаць лунацікам. Трэба было больш-менш у кантэкст нейкі ўвайсці, зразумець, што адбываецца ў свеце. Бо я атрымліваў інфармацыю толькі з афіцыйных крыніц. Чытаў газету «СБ», слухаў розныя радыёстанцыі. І, як у савецкія часы, паміж радкоў чытаў. Напрыклад, Мукавозчык піша там штосьці пра Машу [Калеснікаву], каторая ў Германіі штосьці робіць. Ага, аказваецца, Маша на волі. Такія нюансы ўлоўліваў.
— Калі вы былі ў СІЗА на Валадарцы, якраз пачалася вайна ва Украіне. Вы казалі, што даведаліся, што расійскія войскі ішлі праз тэрыторыю Беларусі. Як увогуле гэтая інфармацыя да вас паступіла, бо ў вас жа не было тады ні радыё, ні тэлебачання?
— Не, тэлебачанне ў нас было. У камеры быў тэлевізар. Мы глядзелі яго амаль 24 гадзіны ў суткі. Але зноўку ж, па дзяржаўным ТБ ні слова не было сказана пра заход расійскіх войскаў з тэрыторыі Беларусі. Пра тое, што рускія войскі пайшлі з тэрыторыі Украіны, я даведаўся праз рассылку. На Валадарцы была рассылка, якую наладзілі былі палітвязні.
— Як яна выглядала?
— Гэта так званая дарога, калі сплятаецца вяроўка і па ёй паміж камерамі ідзе сувязь у выглядзе «эмак» — маляў. Гэта скручаная, закручаная ў цэлафан, запаяная паперка. І праз гэтыя малявы ты абазнаны пра ўсё: дзе што адбываецца, хто куды пайшоў, заехаў. Іх там некалькі было, гэтых рассылак. Адна ад братвы, а другая палітычная з дайджэстам інфармацыі. І вось адтуль я даведаўся, што з тэрыторыі Беларусі ва Украіну зайшлі расійскія войскі.
А ў мяне, ведаеце, за некалькі гадоў да гэтага, асабліва пасля крымскіх падзей, быў кашмар такі: я думаў, а што, калі раптам Пуцін вырашыць узяць і зайсці ва Украіну праз Беларусь, не спытаўшыся ў Лукашэнкі. Так яно ўрэшце і атрымалася. Канечне, я вельмі эмацыйна быў уражаны гэтым фактам. Небяспечная гульня ад чалавека, які ўвесь час кажа, што ён дае Беларусі мір, а рэальна падвёў нас да пагрозы вайны, зрабіў закладнікамі ўвесь народ.
З другога боку, я ўражаны ўкраінскім кіраўніцтвам і іх узброенымі сіламі, што яны не нанеслі ўдар у адказ па тэрыторыі Беларусі. Калі з нашай тэрыторыі ляцелі ракеты, самалёты, яны мелі поўнае права адказаць, ударыўшы па нашай інфраструктуры і вайсковых аб’ектах. Я ўдзячны ім, што яны так не зрабілі.
Такія гульні былой метраполіі, ад якой мы паспяхова ў 1991 годзе пазбавіліся (і без крыві, трэба адзначыць, што таксама рэдкасць у гісторыі), прыводзяць да наступстваў. І ніхто не ведае, што яшчэ будзе Расія рабіць.
«А назаўтра мяне не вызваляюць. І паслязаўтра. Месяц не вызваляюць. І два»
— Вам далі тэрмін — дзевяць гадоў зняволення, ці спадзяваліся выйсці раней і ці чакалі вызвалення?
— Калі вынеслі прысуд, я нават узрадаваўся ў нейкі момант, бо пракурор прасіў для мяне 11 гадоў, а далі «ўсяго» дзевяць. Таму напачатку была нават нейкая радасць, што далі меней на два гады. Ужо потым прыйшло асэнсаванне, што гэтыя «ўсяго» дзевяць гадоў — насамрэч вялікі тэрмін.
Першыя вызваленні пачаліся яшчэ ў 2024 годзе. У калонію прыязджаў пракурор, выклікалі палітвязняў (але ў іх нейкі свой спіс быў) і прапаноўвалі пісаць прашэнне аб памілаванні. Тыя, хто пісаў, — збольшага іх вызвалялі. Але гэтыя ўсе-ўсе працэсы адбываліся, калі я быў у ПКТ. Гэта мне ўжо потым расказвалі.
А калі ўжо працэсы [перамоў з ЗША] пачаліся ў 2025 годзе, яны ж па радыё казалі пра гэта. Маўляў, памілаваныя пакінулі тэрыторыю Рэспублікі Беларусь. Я думаю: «Ага, пакінулі». І ўяўляў сабе, як яны пакінулі, — іх проста вывезлі і выкінулі, я здагадваўся пра гэта. Потым у лістах сястра нейкія намёкі рабіла. Мама пісала, што Новы год я сустрэну з сям’ёй. Я нібыта ў снежні мусіў быць вызвалены. І паведамілі СМІ, што я на волі. А потым аказалася — не. Сястра мне пісала, што 40 хвілін была ў эйфарыі, а пасля аказалася проста знішчаная. Гэтая сітуацыя вельмі моцна ўдарыла па маіх родных.
У лістападзе я быў у ШІЗА, затым выйшаў, а ў снежні нічога не паказвала, што мяне збіраюцца вызваліць.
Потым у студзені было спатканне з сястрой, якая мне ўжо распавяла пра вызваленне [нобелеўскага лаўрэата і кіраўніка ПЦ «Вясна»] Алеся Бяляцкага, [юрыста «Вясны»] Уладзя Лабковіча. І я ўжо ведаў, што мае «падзельнікі» на волі, то навошта я ім адзін там быў патрэбны?
У студзені выводзяць нас на прадол (гаворка пра магілёўскую турму. — Заўв. рэд.), выклікаюць па прозвішчах. З васьмі вязняў у камеры было тры палітычных. Мяне першага вывелі (прычым сяржанты былі, не афіцэры). Вывелі на пляцоўку, дзе лесвічны марш, як на прагулку водзяць, і кажуць: «Тут такое дело. Завтра вас освобождают вчистую. Но вам необходимо покинуть территорию Республики Беларусь. Вы согласны?» Адказваю: «А якія ў мяне варыянты ёсць? Ну, згодзен». Мне смешна было. Але ў той жа час я шакаваны быў. Прыйшоў у камеру і ў разгубленым стане кажу: «Усё, заўтра мяне вызваляюць». І тут яны выклікаюць астатніх хлопцаў. А ім агучваюць троху іншы тэкст, кажуць: «Возможно, вас освободят». Мы былі ўзрушаныя эмацыйна, я не спаў усю ноч — мяне калаціла. Як бы ты ні трымаўся моцна і ўдар ні трымаў, унутры, канечне, перажываеш.
А назаўтра мяне не вызваляюць. І паслязаўтра не вызваляюць. Месяц не вызваляюць. І два. Зараз я так разумею, што, верагодна, у сувязі з кейсам Мікалая Статкевіча яны апытвалі так нас.
Яны зайшлі раніцай 18 сакавіка перад абходам начальства (па серадах звычайна начальнік абыходзіць турму). Назвалі прозвішча маё і яшчэ Мікалая Куляшова (гаворка пра былога палітзняволенага, экс-мытніка Мікалая Куляшова. — Заўв. рэд.). А трэцяга — не. Ён застаўся. Я яго вочы… (голас Валянціна задрыжэў) дагэтуль бачу.
Нас змясцілі ў адстойнік. Потым вывелі, а там ужо грамадзяне ў штацкім былі. Надзелі на галаву шапку, закрылі вочы і — кайданкі на рукі. Два чалавекі ўзялі мяне пад рукі, павялі, бо я ж не бачыў, куды ісці. Думаю: «О-о-о, вельмі цікава, што гэта такое. Нешта не падобнае на этап». Я быў на этапах. Гэта не так адбываецца. І садзяць у мікрааўтобус. Хоць вочы і не бачаць, але я прыкладна ўяўляю.
Там голас: «О, сусед, хто ты?» Я кажу: «Стэфановіч». І тут гэтаму суседу прылятае ў галаву проста — бум: «Заткніцеся! Абое. Апошні раз папярэджваем». І далей ідзе тэкст: «Граждане осужденные, вы отбываете для участия в следственных мероприятиях». Вывозяць кудысьці, халера яго ведае куды. У мяне нейкае спадзяванне ёсць, што гэта ўсё ж такі тое, пра што мару. І вязуць.
Адкрываюць ужо вочы, і я бачу, што ў турме. Заходзім унутр, гляджу — нейкая новая задужа. Не Жодзіна. Мабыць, Калядзічы, СІЗА № 1. І бачу знаёмыя твары. Там частка працуе з тых, якія на Валадарцы былі. Нас заводзяць к оперу па адным. Я стаяў поруч з Пальчысам і яго не пазнаў, шчыра кажучы. Опер разгублены, у яго нават няма тэчак нашых з асабістымі справамі. Ён на паперку нешта піша, запытваецца, хто мы, што мы. Думаю: «Блін, ты што, не ведаеш, хто мы і чаму нас сюды прывезлі?»
Нас заводзяць у камеру — Пальчыса, мяне і Куляшова, з якім мы з Магілёва ехалі. А ў нас перад гэтым забралі біркі — вынялі з роб ды і яшчэ цалкам адарвалі гэту рамку, куды іх устаўляюць. Я кажу Пальчысу: «Слухай, ну як гэта адарваць? А як яны новую будуць устаўляць? Відавочна, што гэта ім ужо не патрэбна».
— Што было назаўтра?
— Прыбегла зрання ўжо куча начальства. Мяне выводзяць: «Пераапраніцеся ў спартыўны касцюм». Я пераапрануўся. Заводзяць назад — і пачынаюць проста мітусіцца. Залятаюць, глядзяць на мае боты: «А дзе вашы шнуркі?» Дык, кажу, учора ж вы забралі. Прыносіць палкоўнік мне шнуркі.
— Нішто сабе! Прама палкоўнік?
— Ну так, палкоўнік. Кажа: «Наце вам шнуркі, удзеньце». Я раблю. Зноўку забягаюць: «Нет-нет, не то что-то. Нате вам кроссовки. Новые». Я кажу: «Дзякуй, канечне. Але ж боты не турэмныя, мне з волі ў перадачы даслалі нармальныя». Яны: «Не-не, давайце-давайце». Ну ладна, абуў красоўкі. Зноўку забегаюць: «Слухайце, вам трэба пагаліцца». Выводзяць, даюць лязо, адэкалончык. І я галюся. Думаю: «Ну ўсё, гэта яўныя прыкметы, штосьці будзе, нас рыхтуюць на парад ужо.
А потым яны нас па адным вывелі хутка. А ў калідоры — куча начальства: кіраўнік ДВК, можа быць, начальнік СІЗА — я іх не ведаю новых. І садзяць у мікрааўтобус. Там ужо ў масках грамадзяне ў штацкім, у адрозненні ад тых, што з Магілёва, былі такія стрыманыя. Думаю, гэта былі супрацоўнікі КДБ. Яны не гаварылі «асуджаныя», казалі: «Мужчины, сейчас мы с вами немножко проедем. Значит, если хотите по нужде выйти, поднимите руку, обозначьте свою проблему, мы вас выведем. У нас есть вода и остальное. Можете переговариваться, только тихо. Надеемся, что все будет хорошо, и не придется применять спецсредства».
Бачу — выязджаем на кальцавую. Я сам вадзіў машыну, добра ведаю Мінск. Праязджалі паварот на Кіжаватава, дзе Асаналіева. Там я вырас, там мае бацькі жывуць. Я ў той момант думаю: «Ну, напэўна, гэтага больш не ўбачу». І так троху мне зашчыміла ў душы, канечне.
Разважаю, куды ж нас вязуць? У «СБ» пісалі, што ў снежні вывозілі ва Украіну. Але мы павярнулі на Валожын, і я думаю — значыць, едзем на Літву. Заехалі да Каменнага Лога, я гэту трасу таксама добра ведаю, я там шмат разоў ездзіў. Збочылі дзесьці ў лес. Там стаялі доўга. Потым выехалі зноўку на трасу, там крыху прыспыніліся, і я бачу картэж з дыпламатычнымі нумарамі — проста пралятае аўтамабіль адзін за адным. Мы ў хвост устройваемся і ляцім за імі. Пралятаем увесь гэты памежны пераход, спыняемся, я бачу Джона Коўла (пазнаў, бо бачыў, як ён выглядаў, на фотках у «СБ»). Ён зайшоў у наш аўтобус. У тыпова амерыканскай такой манеры досыць развязнай сказаў па-англійску без перакладу (ну я-та разумеў, што ён казаў): я такі-та такі-та, пасланнік і г. д. А потым: «You are finally free, this shit is finished» («Вы нарэшце свабодныя, гэтае гаўно скончылася». — Заўв. рэд.).
— Прама такімі словамі гаварыў?
— Так-так. Сказаў, маўляў, зараз перавядуць у іншы аўтобус. Я зайшоў у іншы аўтобус (амерыканскі ўжо) — і там убачыў Марфу з Настай (гаворка пра палітзняволеных праваабаронцаў Марфу Рабкову і Насту Лойку. — Заўв. рэд.). Маёй радасці не было меж! Вельмі перажываў за дзяўчат.
Так мы паехалі ў літоўскі бок. Пры гэтым ніхто афіцыйна не давёў, што мы вызваленыя па памілаванні. Папер ніякіх не падпісвалі, ніхто не запытваўся, хочаце, не хочаце вы выязджаць з краіны. Проста вось перадалі, вывезлі. Пашпарт не аддалі. Даведка толькі, якая пацвярджае маю асобу, і ўсё на гэтым. Я свайго статусу працэсуальнага дагэтуль не ведаю.
«Сітуацыя выглядае складана. Давер да Беларусі моцна падарваны»
— Ці ўдалося пагаварыць з амерыканцамі і што яны казалі наконт будучых перамоў?
— Удалося. Там ужо, на літоўскім баку, дзе нас афармлялі, яны размаўлялі з намі. І Коўл выступіў перад намі, сказаў, што сёння вельмі добры дзень, вы вызваленыя. Ён сказаў, што яшчэ вызваленыя 250 чалавек і астатнія засталіся ў Беларусі. Гэта была, маўляў, наша ўмова, і мы спадзяёмся і думаем, што да верасня будуць вызваленыя ўсе палітычныя зняволеныя, што яны ў працэсе перамоў з Лукашэнкам і настойваюць на гэтым.
Ну, а далей прадстаўнікі МЗС прыехалі, на мяжы нам зрабілі візы. Вельмі ўсё было тактоўна з іх боку. Дзякуй вялікі літоўскаму ўраду, што прымаюць такіх вось выдвараных з краіны без дакументаў. Дзякуй праваабаронцам, я вельмі ўражаны быў, як працуюць няўрадавыя арганізацыі, і «Вясна» ў тым ліку, па прыёме такіх вось уцекачоў. Выдатна спрацавалі.
Потым пытанне вырашалася ўжо маё асабістае, таму што я хацеў ехаць у Польшчу, бо ў мяне сям’я ў Варшаве. Вельмі ўсцешаны, што ніякіх праблем не было, і на наступны дзень проста выехаў у Польшчу. І тут ужо падаўся на міжнародную абарону. Зараз я ў працэсе чакання так званага жэнеўскага пашпарта.
— Як вы зараз ацэньваеце ўвогуле гэтыя перамовы, каторыя амерыканцы вядуць з Лукашэнкам?
— Я пакуль што па-за кантэкстам. Але калі я прыехаў у Літву і журналісты мяне пачалі запытваць, то сказаў, што павінен быць мараторый на пераслед. Гэта звычайная логіка. Бо інакш патрабаванне вызвалення палітвязняў будзе бясконцым, бо будуць новыя. Шмат людзей садзяць, садзяць і садзяць. Адных вызваляюць, другіх адпраўляюць на іх месца.
Калі Мінск хоча прадэманстраваць прагрэс і такім чынам дамагчыся зняцця санкцый, то ён мусіць спыніць рэпрэсіі і павінен быць зацікаўлены ў гэтым. Гэта трэба ўвязваць абавязкова паміж сабой. Прынамсі, еўрапейскім краінам.
Ну, а мы як праваабаронцы, канечне, выступаем за вызваленне ўсіх палітзняволеных і спыненне крымінальнага пераследу. Гэта першасная задача. Я лічу, што ў такіх выпадках перамовы дапушчальныя для вызвалення закладнікаў, палонных — гуманітарная місія. У такіх выпадках перамовы вядуць і з тэрарыстамі. І зараз палітычныя дамоўленасці выглядаюць вось такім чынам. Я ні ў якім выпадку не ўскладаю адказнасць на амерыканскі бок за тое, што нас гвалтоўна дэпартавалі з Беларусі. Гэта адказнасць беларускіх улад, бо беларуская Канстытуцыя гарантуе нам свабоду перамяшчэння, права свабодна пакідаць сваю краіну і вяртацца ў яе. І няма ніякіх прававых механізмаў для выдварэння грамадзяніна з тэрыторыі сваёй краіны.
— Вы кажаце, што ў мараторыі на пераслед мусяць быць зацікаўленыя беларускія ўлады. Аднак ці ёсць вера іх абяцанкам? Заўтра выпусцяць усіх, скажуць: «Не будзем затрымліваць», але працягнуць гэта рабіць цішком.
— Да, гэта мы бачылі ўжо. Ёсць пагроза, што людзі будуць вызваленыя (і дай Бог, канешне) і будзе мараторый на пераслед, але сістэмных змен не будзе.
А пасля 2020-га адбылося такое, што зараз існаваць у гэтай краіне спакойна немагчыма. На сёння я б сказаў, што ўсе грамадзянскія правы ў Беларусі дэмантаваныя. Раней, у розныя перыяды яны былі то моцна абмежаваныя, то трошкі менш, а зараз іх проста няма. Гэта як у СССР жартавалі, што Канстытуцыя нагадвае меню ў савецкім рэстаране: напісана шмат, але ў наяўнасці мала што ёсць. Тое самае і беларуская Канстытуцыя.
Зноў жа, дзе гарантыі на вяртанне тых, хто з’ехаў, каго вы дэпартавалі? Няма гарантыі, што цябе не пасадзяць. Таму парадак дня значна шырэйшы, чым проста вызваленне палітвязняў. Для нас, прынамсі. І я спадзяюся, што для нашых еўрапейскіх калег таксама.
І шчыра, мяне трошкі палохае гэтая «вялікая ўгода». Я бачу інтарэс у Беларусі падвесці рысу пасля яе. Маўляў, вы прасілі вызваліць — мы вызвалілі. А далей што? Пасадзім новых? Нічога не будзем змяняць? Будзем існаваць далей як існавалі? Гэта не зусім тое, што трэба нам. Вядома, гэта вельмі цяжкая тэма, я разумею ўсе складанасці палітычнага працэсу.
«Блін, ну як ён умудрыўся, не выходзячы з пакоя, яшчэ і ў турму сесці?»
— Вы спачатку знаходзіліся доўгі час у СІЗА, потым у калоніі ў Магілёве ва ўмовах узмоцненага рэжыму, потым у турме на строгім рэжыме. Раскажыце, якія ўмовы ў вас былі.
— Ну ўвогуле ў нас у Беларусі ёсць некалькі гэтых рэжымаў, калі казаць пра пазбаўленне волі, — агульны, узмоцнены, строгі і асаблівы. Самы жорсткі — асаблівы — там, дзе ўжо пажыццёва зняволеныя знаходзяцца. Гэта ў Глыбокім і ў жодзінскай турме. А агульны і ўзмоцнены — гэта ўсё «першаходы». Яны ўсе знаходзяцца разам, у адным атрадзе. Няма падзелу, што гэты барак для ўзмоцненага, а той — для агульнага. Рэжым залежыць ад артыкулаў, па якіх вас асудзілі. Узмоцнены — пакаранне за цяжкі склад злачынства. У мяне быў цяжкі — мінімальнае пакаранне па артыкуле больш за пяць гадоў. Розніца паміж агульным і ўзмоцненым толькі ў колькасці перадач і спатканняў. На ўзмоцненым іх менш.
Там за год дазваляецца толькі два доўгатэрміновыя спатканні да трох сутак, тры кароткатэрміновыя, дзве харчовыя перадачы па 50 кілаграм і дзве бандэролі вагой да двух кіло. Але бяда ў тым, што адміністрацыя можа пазбавіць вас усяго гэтага (выключэнне — рэчавыя перадачы і бандэролі). Так здарылася са мной. Напрыклад, за 2023 год у мяне была толькі адна харчовая перадача і адно кароткатэрміновае спатканне.
Строгі рэжым звычайна ўжо ў турмах. На яго пераводзяць за сістэматычнае парушэнне рэжыму. У мяне было больш за 20 спагнанняў, мяне сістэматычна накіроўвалі ў ШІЗА — больш за 14 разоў там быў. Таксама за гэта на шэсць месяцаў трапіў у ПКТ. Фактычна ўвесь 2024 год я правёў у адзіночнай камеры.
ПКТ у калоніі — гэта камера ў тым жа будынку, дзе і ШІЗА. Але адрозненне ў тым, што ў ПКТ вам на ноч выдаюць матрац і коўдру. Можна мець пры сабе кубак, кіпяцільнік, гарбату. Можаце закупацца на атаварцы на адну базавую ў месяц, атрымліваць лісты, чытаць кніжкі ў бібліятэцы. Адпачынак, я б сказаў (смяецца). Я вельмі быў узрадаваны, таму што не быў адзін некалькі гадоў.
— У ПКТ толькі адзін чалавек знаходзіцца?
— Не, трымалі і па два, і па тры, і па чатыры. Мяне начальства вырашыла пакінуць аднаго. Мабыць, думалі зрабіць мне горш, бо адзіночку не кожны вытрымлівае — некаторым гэта па псіхіцы вельмі моцна б’е. Мне — не. Я злавіў кайф, бо быў сам, я так даўно не быў адзін, бо ўвесь час вакол цябе куча народу. А ты тут сам са сваімі думкамі. Я так абстрагаваўся ад гэтага ўсяго, лётаў дзесьці па сусвеце, па сваёй памяці, у мінулым, будучым. Вельмі шмат кніг прачытаў. Так шмат я не чытаў на волі, бо часу не было ніколі. Перачытаў многа класікі. Савецкіх аўтараў (за выключэннем Шолахава хіба што) я не чытаў, не хацеў.
— А чаму?
— Не хацеў забіваць галаву савецкімі штампамі. У мяне алергія на гэта ўсё даўно ўжо. А пасля таго, што чытаў і слухаў па радыё — піянеры, акцябраты там і ўсё вось гэта вось, — мне гэтага не хацелася. Не хачу гэту няшчырасць чытаць савецкую. Таму чытаў у асноўным рускую класіку дарэвалюцыйную, эмігрантаў кшталту Буніна, Набокава. З беларускіх чытаў Караткевіча і Быкава. Вельмі шмат перачытаў там і вельмі цаню яго як пісьменніка і чалавека з пазіцыяй.
Пасля васьмі месяцаў ПКТ мяне выпусцілі ненадоўга ў зону (хаця звычайна пераводзяць у турму праз пару месяцаў). Я ўжо думаў, можа, адсталі ад мяне нарэшце. Але не. Пару правакацый супраць мяне зрабілі. Справа ў тым, што міліцыя зараз актыўна выкарыстоўвае нізкі статус і гуляе ў гэтыя гульні. Я заўсёды быў вельмі пільны наконт гэтага, таму што такі статус моцна пагаршае тваё становішча, робіць цябе вельмі ўразлівым. І быў гатовы да такога кшталту рэчаў. Таму адмаўляўся прыбіраць санвузлы. Нават пад пагрозай 411-га артыкула, хоць два — я ніколі гэтага рабіць не буду. Бо як казаў мне стары зэк: «Табе потым з гэтым жыць». Не хачу жыць, каб балела сумленне, а годнасць і гонар былі прыніжаныя.
У выніку мяне перавялі ў магілёўскую турму. Там строгі рэжым — утрыманне ў камерах. Я быў ужо не адзін там — удвух, трох, чатырох, апошні раз восем чалавек было. Камер пяць змяніў за гэты час. Не пакідалі надоўга ў адной, праз некалькі месяцаў пераводзілі ў іншую. Не ведаю, навошта гэта рабілася.
На строгім рэжыме ў вас фактычна нічога няма — адзін званок у месяц, атаварка раз у месяц на базавую. На год адно спатканне кароткатэрміновае, бандэроль і рэчавая перадача. З гэтага таксама нельга пазбавіць вас толькі рэчавай перадачы, бандэролі і званкоў. Але калі вы ў ШІЗА — адпаведна, вы нікуды не звоніце. У турме я таксама быў у ШІЗА некалькі разоў. Як сказалі: «Па вашаму прафуліку паложана раз у два месяцы». Але я, праўда, ездзіў два разы на год. Гэта быў такі лайтовы рэжым.
У студзені (гаворка пра 2026 год. — Заўв. рэд.) нейкім неверагодным чынам я атрымаў спатканне, відаць, яны ўжо ведалі — штосьці чакаецца. Хаця і не перашкодзіла да гэтага ў снежні адправіць мяне ў ШІЗА на 10 сутак. Але было бачна, што вельмі такое нейкае дзяжурнае «ничего личного».
— Яны кажуць «нічога асабістага», але ўсе гэтыя людзі разумеюць, што выконваюць незаконныя загады? Ці было ў іх разуменне, што вы ў зняволенні не па законе?
— Я думаю, яны апраўдваюць сябе тым, што суд жа вынес прысуд. Яны ж не будуць унікаць у тонкасці юрыспрудэнцыі. Канечне, яны бачылі рознасць у кантынгенце, які пачаў паступаць пасля 2020 года. Прыязджалі такія хлопчыкі-айцішнікі, якіх за данаты ці каментары асудзілі. Пра іх зэкі жартавалі: «Блін, ну як ён умудрыўся, не выходзячы з пакоя, яшчэ і ў турму сесці?» У турме зразумелая логіка, калі туды траплялі людзі, што вялі адпаведны лад жыцця. А тут людзі, якія тут не мусяць быць, гэта не людзі турмы. Я вельмі шмат бачыў такіх бізнесоўцаў, прадпрымальнікаў, як кажуць, соль зямлі беларускай — гэты сярэдні клас, які ў любой нармальнай краіне ўтварае яе аснову. Людзі, што падаткі плацілі, працоўныя месцы стваралі, самасцвердзіліся ў гэтым жыцці, маюць сем'і — і вось яны ў турме, бо нешта напісалі ці некуды хадзілі.
Нават у некаторых міліцыянтаў было разуменне, што адбываецца нешта не тое. Памятаю апошнюю гутарку з рэжымнікамі, і яны запытваліся: «Ну, а ты за што?» — Кажу: «Людзям дапамагаў». — «Ды якім людзям?» — «Розным людзям». — «А табе цяпер многа хто дапамагае?» Я кажу: «Дапамагаюць, і нават гэтых людзей у турму садзяць. Жанчыну, якая мне 20 рублёў пералічыла, пасадзілі». Яны памаўчалі, пахісталі галовамі і сказалі: «Да, жорстка». Ёсць разуменне… Ну, гэта праца, а што яны будуць рабіць. Я думаю, што ёсць людзі, якія не вытрымлівалі і сыходзілі з сістэмы. Я чуў такое. Некаторыя ляпаючы дзвярыма, некаторыя — ціха-спакойна. Выбар ёсць заўсёды. Як кажуць зэкі, ніколі нічога не позна, позна толькі тады, калі на цябе зямлю сыплюць. А так заўсёды можна знайсці варыянт выйсця з сітуацыі. Тым больш калі яна насуперак твайго сумлення.
У Магілёве я думаў: гэта ж такая спакуса, вось прыйдуць і скажуць: «Напішы прашэнне на памілаванне і заўтра дома будзеш». А мне адзін зэк вопытны кажа: «Слухай, здаецца, што гэта проста. Табе потым з гэтым жыць. Не рабі нічога, што потым будзе перашкаджаць жыць, сумленне тваё будзе балець. Вось скажы „не“, і табе будзе лёгка». Я вельмі задаволены тым, што нічога такога не зрабіў за час знаходжання ў гэтай сістэме, за што мне было б сорамна. Нічога. І таму жыву вельмі спакойна.
У ліпені 2025-га да мяне прыйшоў губазікавец. Гэта было 25-га чысла, у той жа дзень, калі па радыё перадалі, што вызвалілі Ціханоўскага. Я паспеў гэта пачуць. І тут мяне выводзяць і вядуць кудысьці, прыходзім у кабінет. Сядзіць нейкі чалавек цывільны. Думаю, мабыць, зараз прашэнне будзе мне прапаноўваць пісаць. Я ўжо падрыхтаваўся, думаю: «Ну, зараз яму скажу: „Што, дзяржава мяне прабачыла?“ Ён скажа: „Ну так“. Адкажу: „А я яе — не“». Падрыхтаваў такую прамову. Але там аказаўся супрацоўнік ГУБАЗіка, які пачаў: «Вот если бы вы пошли с нами на диалог… Очень жаль, что вы не хотите рассказать нам про „Вясну“, Беляцкого, волонтеров». Спрабуючы прадэманстраваць: калі я пайду на дыялог, то нешта мне за гэта будзе, так сказаць. Кажу: «Дык а што мне тут сядзець засталося? Я ж ужо прывык, мне ўжо без розніцы». І праўда, я тут не хлушу, на той момант у мяне ўжо прывыканне адбылося. Губазікавец кажа: «Ну дык можа ж і больш быць». Намякаў на 411-ы артыкул (Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы). «Можа, — кажу. — А можна заўтра і здохнуць. Сёння жывы — заўтра мёртвы. Гэта справа такая». Ён: «Ну, не так всё и печально».
Я стаю і сабе думаю: «А чаго ты вырашыў, што я пра сябе гавару ўвогуле?» Як казаў класік, людзі смертныя, і нечакана смертныя. Ён пачаў нешта зноўку плесці пра дыялог, маўляў, вось яны на вас нагаварылі, намякаючы, што мае «падзельнікі» на мяне нешта нагаварылі (гаворка пра Алеся Бяляцкага і Уладзіміра Лабковіча. — Заўв. рэд.). Карацей, размова скончылася нічым. Напрыканцы я паставіў тлустую кропку, сказаўшы: «Я віну не прызнаў, не прызнаю і лічу сябе незаконна асуджаным. Да пабачэння». — «Ну, если вы передумаете, Валентин Константинович…» — «Не, не перадумаю. Да пабачэння». І ўсё, і пайшоў. Больш мяне ніхто за гэты час нікуды не выклікаў, ніякіх размоў са мной такога кшталту не вёў. Напэўна, ведалі, што я недамоваздольны.
«Што-што, расстраляюць, Бяляцкі, што ж яшчэ»
— Дзе было горш за ўсё: у ПКТ, у турме, у калоніі, у СІЗА ці ў ШІЗА?
— Горш за ўсё было ў ШІЗА, канечне. Фізічна і псіхалагічна. У турме, як ні дзіўна, на строгім рэжыме я адпачыў. Мяне там менш мучылі. Там усё было зразумела. Была, канечне, свая спецыфіка — камерная сістэма, якая «высмоктвае» цябе, як кажуць зэкі, што там доўга сядзяць. І я бачу іх. Там няма тоўстых, яны ўсе як муміі. Жывыя муміі. Яны белыя. І калі чалавек кажа: «Дык я ж на волі важыў там 100−120 кілаграм». Я яму не верыў. Турма, і праўда, высмоктвае цябе, тваё здароўе. Але плюсы ў тым, што цябе там ніхто не чапае, адміністрацыя па-іншаму там з табой паводзіць сябе. Там прасцей.
У ШІЗА горш за ўсё, бо гэта фізічна і маральна цяжка, асабліва ў міжсезонне, зімой. Таму што ты замярзаеш. Ты проста замярзаеш і не спіш. Ты не можаш спаць. З-за холаду пачынаецца калатун. Я там прысядаў-адціскаўся, але ў такім стане ты таксама не можаш спаць, бо адрэналінам кроў паганяў, адразу не заснеш. Трэба час, каб заснуць, а пакуль гэты час праходзіць — ты замярзаеш ізноў. І нават калі батарэі працуюць, то яны там не грэюць, хоць і гарачыя. Бо яны не чыгунная, а стальныя. Цеплаабмен вельмі малы, адсоўваешся ад яе на невялікую адлегласць — і замярзаеш. Прыхіляешся да яе — можаш апекчыся. Былі выпадкі, калі зэкі засыналі каля батарэі і атрымлівалі апёкі скуры, твару. Таксама там падлога з кафлі, ты не можаш на яе легчы, бо ныркі вылецяць. Я вельмі хваляваўся за гэты момант. Дзякуй богу, усё нармальна. Дактары сказалі — сляды пераахаладжэння ёсць, але абышлося.
— Як увогуле ваш стан здароўя цяпер?
— Самая вялікая праблема з вачыма — у мяне глаўкома. Прычым у запушчанай форме. Ёсць ужо страчаныя ўчасткі нерва — правае вока бачыць толькі на 80%. З чым гэта звязана, не ведаю. Часткова, можа, гэта і спадчына, бо ў мяне ў бацькі глаўкома была ўзроставая. Дактары кажуць, што і стрэс моцна паўплываў. Але мне падаецца, што гэта яшчэ і таму, што я большую частку часу правёў у закрытых памяшканнях камернага тыпу — у СІЗА, потым ПКТ, потым паўтары гады на крытай. Але можна спыніць, прыпыніць гэты працэс. Я вельмі спадзяюся.
— Нечаканы факт, што падчас вобыску 14 ліпеня 2023 года ў вас забралі дзіцячы цацачны пісталет сына. Навошта?
— Падчас вобыску, а яго праводзіў ДФР, забралі мабільныя тэлефоны ўсёй сям'і і камп’ютары. І вось яны ўбачылі дзіцячы пісталет. А мой сын вельмі цікавіўся рэканструкцыямі з дзяцінства, ездзіў у лагеры каўбойска-індзейскія. Ну, мы яму і купілі пісталет, стылізаваны пад амерыканскі кольт 19-га стагоддзя, — рэвальвер з доўгім ствалом. Ён відавочна дзіцячы, не трэба быць экспертам. Ну вось яго забралі, грошы — каля 1000 еўра, знайшлі сцягі бела-чырвона-белыя, усё гэта расклалі на кухні на стале і наверсе — пісталет. Я яшчэ кажу: «Што, выдатная карцінка атрымалася? Але гэта ж дзіцячы пісталет». Адказваюць: «Для нас это не очевидно. Мы его изымаем для экспертизы».
І потым, калі следства вялося, мяне перыядычна выклікалі знаёміцца з вынікамі экспертыз. Следчыя самі жартам казалі: «Ваш пісталет мы вашаму сыну аддалі». Я ў адказ: «Да? Няўжо? Што, пацвердзілася, што гэта не агнястрэльная баявая зброя?» — «Ну так, вось вы за экспертызу распішыцеся». — «Вы хоць грошы з мяне не ўзялі за экспертызу, спадзяюся?» — «Не-не-не, не ўзялі».
— Яшчэ ў СІЗА вы даведаліся пра тое, што спадар Алесь Бяляцкі стаў лаўрэатам Нобелеўскай прэміі. Раскажыце, што адчувалі ў той момант?
— Мне адвакат сказала гэту навіну. Ну і я, канечне, адразу вельмі ўзрадаваўся. Але потым (мяркую, не толькі мне, але і самому Бяляцкаму) прыйшла думка — а што ж цяпер з намі будзе? Як гэта адаб’ецца на нашым лёсе? І калі нас вывелі ў калідор СІЗА, я з Бяляцкім сутыкнуўся — ён стаяў поруч са мной з рукамі за спіну і тварам да сцяны. Гэта такая звычайная працэдура, калі выводзяць тых, хто пад вартай утрымліваецца, у кабінеты. То-бок для ўдзелу ў следчых мерапрыемствах ці спатканнях з адвакатамі. І вось Алесь таксама кажа: «Ты чуў навіну?» Я кажу: «Чуў, віншую». А Алесь, мне здалося, у нейкім такім троху разгубленым стане кажа: «І што ж цяпер з намі будзе?» А я адказваю: «Што-што, расстраляюць, Бяляцкі, што ж яшчэ» (смяецца).
— Як вы знаходзілі сілы жартаваць?
— Немагчыма без жартаў. Я заўсёды знаходжу месца для жартаў і нейкіх смешных рэчаў паўсюль, дзе б я ні быў. Такі ў мяне характар. Там і так хапае падстаў, каб упасці ў дэпрэсію. Трэба трымацца, не заганяць сябе ў гэта. Бо як вы будзеце там далей жыць? Цяжка будзе. Таму трэба знаходзіць… На Валадарцы там вельмі шмат смешнага было там весела. З усіх гэтых месцаў, па якіх я павандраваў у гэтай сістэме, самыя цёплыя ўспаміны ў мяне засталіся пра Валадарку.
— Чаму? Там лепшыя ўмовы?
— Не, умовы там не лепшыя, гэта ж старая турма, якія там умовы. Умовы там значна горшыя, чым зараз на Калядзічах. Але на Калядзічах няма гэтага духу валадарскага і блізка. Такой турмы, мабыць, няма і не будзе ўжо. Там усё было — і «дарогі», і інфармацыя, усё гэта праходзіла там. І нейкі ў нас падабраўся кантынгент такі нармальны. Я ў падвале праседзеў два гады, фактычна ў адной і той жа камеры. Там паўзмрок, пацукі бегалі, якія кралі нашу ежу, якую мы клалі на акно. А яно было на ўзроўні з падлогай. Мы змагаліся з імі за існаванне — душылі і білі тазікамі.
І людзі былі цікавыя. Там кантынгент іншы, разумееце. У калоніі ён троху распыляецца, бо яна вялікая, там тысяча-дзве людзей. А тут гэтыя былі бізнесоўцы, якіх за дачу хабару пасадзілі. Яшчэ гэтыя маладыя хлопцы, што па 328-й сядзяць. Мне было цікава паразмаўляць з моладдзю. Шмат хто з іх мне ў дзеці падыходзіў. Мяне на Валадарцы называлі Валік-джан. Таму што я быў самы старэйшы.
Ну і там неяк у нас выбудавана ўсё было нармальна і вельмі душэўна. Камерная атмасфера ў камеры (смяецца).
— Якога лёсу вы б жадалі вашым мучыцелям — напрыклад, ахоўнікам калоніі, сілавікам, што ператрус праводзілі, суддзі, пракурору, іншым сілавікам?
— Ой, гэта складанае пытанне. Яны ж таксама не аднародная маса. Я бачыў там людзей, якія спрабавалі годнасць сваю захаваць. Вось у мяне быў начальнік атрада папярэдні, і я ўвесь час глядзеў на яго і думаў: «Божа мой, ты задужа інтэлігентны для гэтай сістэмы. Ты тут не ўпісваешся, ну не месца табе тут. Проста не месца. Цябе папсуе гэтая сістэма, табе бегчы адсюль, пакуль не позна». І ён, дарэчы, і збег. Сышоў. Я не ведаю, па якіх матывах. І вось ён вылучаўся. Нават калі садзіў мяне ў ШЫЗА, то проста казаў: «Стэфановіч, мне вас трэба ў ШЫЗА пасадзіць». Я кажу: «Да, грамадзянін начальнік, я разумею». — «Дык на што нам напісаць акт?» — «Ды на што хочаце, можам на опіс, можам на жаргоннае слова. Мне ўсё адно».
— А жаргонныя словы нельга было ўжываць?
— Па правілах зняволеным нельга лаяцца і ўжываць жаргонныя словы. І калі вы з адміністрацыяй размаўляеце і скажаце «шконка», «кешарка», то можна атрымаць парушэнне, а потым і ШІЗА. А гэта часам цяжка кантраляваць.
Дык вось, вяртаючыся да пытання пра лёс. Людзі павінны разумець, што няма апраўдання катаванням. Проста няма. Нават тых, якія яны сабе знаходзяць, — што ратавалі краіну і гэтак далей. Вы прадстаўнікі ўлады, і вы павінны кіравацца законам, як бы там ні было. Як юрыст і праваабаронца, мяркую, яны павінны панесці законам прадугледжаную адказнасць. Я не хачу нейкія праклёны на іх слаць, нейкага ім лёсу жадаць невядома якога. Але адказнасць павінна быць. Прычым я пра адносіны да ўсіх вязняў кажу, не падзяляю на палітвязняў і не. Бо такія ўмовы ў ШІЗА існавалі заўсёды, біркі былі і г. д. Мы, я маю на ўвазе «Вясну», пісалі пра гэта ўсё. Я пра ўсё гэта пісаў, чытаў і ведаў. Проста зараз усё адчуў сам. І ў гэтым сэнсе гэта была такая «працоўная камандзіроўка» (смяецца). Думаю, я там быў не выпадкова, шмат чаго бачыў, шмат чаго чуў, усё запомніў. І цяпер я дакладна ведаю, як трэба рэфармаваць пенітэнцыярную сістэму.
Чытайце таксама
Поблагодарить за статью